‘The Beauty of South African Art is able to unite us’
Dat is wat Wim van Ginkel van ArtChemistry gallery uit Amersfoort beoogt met het tonen van hedendaagse kunst uit Zuid-Afrika. Hij is daarvoor samen met zijn vrouw regelmatig in die prachtige en boeiende zuidpunt van het Afrikaanse continent om kunstenaars te bezoeken en elke keer weer overweldigd te worden door de enorme creatieve potentie aan Zuid Afrikaanse kunst van het land. Speciaal voor Gallerease schreef hij dit reisverslag en doet hij een greep uit de vele persoonlijke ontmoetingen met ‘zijn’ Zuid-Afrikaanse kunstenaars.
Ontdekken van Zuid-Afrikaans kunst
Als frequent bezoeker van Johannesburg weet je dat je in bepaalde wijken van de stad je hotel moet uitkiezen en voor ons is dat de zakenwijk Sandton dichtbij het Nelson Mandela Square met zijn vele blinkende kantoren, restaurants, galleries en honderden winkels in de enorme shopping mall.
Een groter contrast met Doornfontein in het centrum van de stad is bijna niet denkbaar waar je geconfronteerd wordt met het dagelijks leven in diepe armoede en waar de uitzichtloosheid van het bestaan pijnlijk zichtbaar is.
Daar bezoeken wij August House in End Street waar meer dan vijftig kunstenaars allemaal hun eigen atelier hebben. Sommigen van hen hebben er ook hun bed en koelkast staan en wonen er min of meer permanent.
Jibril Achu in zijn studio in August House, Doornfontein/Johannesburg
De collage-virtuoos uit Kameroen
Eén van die kunstenaars, Jibril Linjoum Achu, vertrok in 2006 naar Zuid-Afrika om daar verschillende creatieve opleidingen te volgen die hij met succes afrondde. Omdat hij geen geld had voor olieverf begon hij collages te maken met knipsels uit tijdschriften en folders.
In zijn werk staat het onderzoeken van de plaats van mode in het leven van gewone mensen centraal. Meestal zijn de afgebeelde mensen vrienden of familie die hij als het ware een ‘fashion upgrade’ geeft met mode die voor de meesten van hen te duur en onbereikbaar is.
Zijn collages zijn zeer verfijnd qua compositie en kleurgebruik, op afstand lijkt het een schilderij maar van dichtbij zie je dat er geen verf aan te pas gekomen is. Zijn werk is ook herkenbaar aan de smalle horizontale, verticale of diagonale strookjes die hij altijd verwerkt in zijn collages. Je zou Jibril met recht de collage-virtuoos mogen noemen.
August House, broedplaats voor meer dan vijftig jonge kunstenaars
In zijn onbaatzuchtigheid en enthousiasme nam hij ons mee in August House langs vele van zijn collega’s waarbij we van de éne in de andere verbazing vielen. Het gemiddelde niveau van het werk is zo hoog dat wij het graag in Europa zouden willen laten zien maar dat is helaas onmogelijk.
Niet omdat we het niet zouden willen maar omdat we onze portfolio zorgvuldig en doordacht willen uitbreiden.
Initiatief in Maboneng van wereldberoemde kunstenaar William Kentridge
Van August House voor een korte lunch naar onze tussenstop Maboneng, een hippe wijk in het centrum van Johannesburg met leuke winkels, restaurants en galleries zoals het grote creatieve centrum Art on Main.
Een relatief veilige oase van enkele straten in een gebied dat erg vervuild, arm en onveilig is. Helaas constateren we dat de wijk na de pandemie achteruit is gegaan en niet meer die typische ‘South African vibe’ heeft als voorheen.
Oude meesters als inspiratiebron
Met de Uber onderweg naar Asisebenze Art Atelier aan het drukke Plein Street voor onze allereerste ontmoeting met de jonge kunstenaar Stephen Langa.
Hij groeide op in Limpopo, een provincie in het noordoosten van Zuid-Afrika. Hij studeerde Art in Pretoria en Printmaking aan de Artist Proof Studio en startte daarna zijn creatieve carrière in Johannesburg. Ondanks zijn nog jonge leeftijd heeft hij al aan veel exposities deelgenomen en is zijn werk opgenomen in gerenommeerde kunstcollecties.
Gastvrij onthaal door kunstenaar Stephen Langa voor zijn Nederlandse bezoekers
Veel van zijn schilderijen zijn geïnspireerd op scenes van oude meesters waarbij hij niet alleen het beeld verandert maar die hij ook een unieke ‘African touch’ geeft door met modellen te werken uit zijn omgeving zoals zijn familie, vrienden en bekenden.
Hij werkt met een mix aan materialen zoals olieverf, houtskool, potlood en waterverf. Zijn schilderijen zijn van een betoverende schoonheid met de bijna altijd terugkerende witte potlood contouren waarmee Stephen op subtiele wijze accenten legt in zijn werk.
Van township naar guarded community
Bambolwami Sibiya voor één van zijn indrukwekkende werken samen met Wim van Ginkel
Bambo vertelt vol enthousiasme over zijn werk
Niet ver van ons hotel in een sjieke guarded community in Sandton bezoeken wij één van de bekendste Zuid-Afrikaanse kunstenaars van dit moment, Bambolwami Sibiya. Met de laatste jaren vele (solo) shows in Zuid-Afrika maar ook bijvoorbeeld in New York en Dubai.
Hij groeide op in diepe armoede in Springs, Gauteng met een agressieve dronken vader die zijn gezin met jonge kinderen in de steek liet. Bambo nam als één van de oudsten van het gezin min of meer de vaderrol in het gezin over. Deze ervaring sterkte hem om zelf wel iets van zijn leven te maken en dat is meer dan gelukt.
In 2005 behaalde hij een Design certificate aan het Benoni Technical College. Met een studievriend richtte hij de Artist Proof Studio (APS) op waar hij het ‘printmaking bug’ opliep, zoals hij dat zelf noemt. Dit is in zijn huidige mixed media werk waarin hij alle denkbare technieken zoals olieverf, acrylverf en houtskool combineert met linoleumsnede en stencil techniek nog altijd terug te zien.
De modellen voor zijn werk zijn hard werkende arme mensen zoals mijnwerkers of schoonmaaksters die hij voor een fotoshoot heel chique aankleedt. Deze foto’s zijn de basis voor zijn vaak opvallend grote schilderijen. De extravagante kleding en attributen kunnen zij zich niet veroorloven, maar juist door dat contrast te zoeken laat Bambo hen kracht en zelfvertrouwen uitstralen.
Victoria Yards, van oude stomerij tot creatieve hotspot
Onze volgende stop in Johannesburg is Victoria Yards, een voormalig industriegebied in Lorentzville dat ooit het hoofdkwartier was van een grote industriële stomerij.
Een aantal jaren geleden is begonnen met de herontwikkeling van dit vervallen gebied met als resultaat dat het nu een creatieve hotspot is met een groot aantal kunstenaars, gallerie-achtige winkeltjes maar ook met ruimte voor ‘urban farming’ met dagelijks vers fruit en groente van eigen grond.
Schilderen met knipsels
In zijn prachtige atelier nr. 5 brengen we een bezoek aan Dario Manjate, de andere collage-virtuoos in onze portfolio. Zijn drang naar vernieuwing en experimenteren bracht hem op het idee om als het ware te gaan ‘schilderen’ met knipsels uit glossy magazines.
Hij scheurt nooit zo maar stukjes uit de magazines maar hij knipt elk stukje zorgvuldig uit met het doel deze in een bepaalde volgorde te gebruiken in zijn werk. Hij gebruikt alleen glossy magazines omdat dit het beste past bij de boodschap die hij over wil brengen.
Dit proces van knippen en knipsels combineren neemt weken in beslag voor één kunstwerk. Maar het eindresultaat is dan ook van een verbluffende schoonheid en creativiteit.
Zoom je uit dan lijkt het een schilderij maar naarmate je meer inzoomt wordt het een duizelingwekkend samenvoegsel van de meest uiteenlopende, soms dure, items zoals horloges, auto’s en interieurs. Fascinerend werk waarin je steeds weer nieuwe dingen ontdekt en je keer op keer blijft verwonderen!
Voor we Johannesburg verlaten gaan we eerst nog op bezoek bij kunstenaar Andrew Ntshabele waar we onze South African art-experience eind 2018 mee begonnen.
Andrew Ntshabele brengt nog een laatste coatinglaag aan
Dagelijks leven als inspiratiebron
Het dagelijks leven van bewoners in Doornfontein, Johannesburg Inner City is zijn belangrijkste inspiratiebron. De bewoners zijn letterlijk straatarm, de criminaliteit tiert welig en de meeste mensen hebben geen kans hieraan te ontsnappen. Andrew zoekt in zijn werk naar antwoorden op de vraag waarom deze situatie niet verbetert en het verval erger lijkt te worden.
Het dagelijks leven in Doornfontein, van foto naar schilderij op krantenknipsels
Op basis van foto’s die hij maakt schildert hij de mensen geïsoleerd van hun achtergrond op een collage van krantenknipsels. De kopregels en artikelen hebben vaak een koppeling met de afbeelding en zijn een commentaar op de samenleving, soms heel duidelijk, soms wat meer verborgen.
Daarnaast maakt hij ook collages van (oude) muziekbladen, ansichtkaarten en boeken als achtergrond voor zijn krachtige schilderijen.
Andrew: “My intention using newspapers and historical documents is for people to remember history and not forget where we have come from…. as this will guide where we are going.”
Ondanks de soms uitzichtloze positie wil hij met zijn schilderijen de veerkracht en eigenwaarde van zwarte Zuid-Afrikanen benadrukken én de hoop op een betere toekomst voor hen. Andrew’s werk is in korte tijd een vaste waarde geworden in privé-collecties in zijn geboorteland maar ook in Europa en de VS.
Honderden tijdschriften op de plank als basis voor Dario’s collages
Parys, een idylle op het platteland
Sfeervolle winkels in Bree Street, Parys
Ons prachtig gelegen B&B aan de rivier De Vaal in Parys
Van Johannesburg onderweg naar het plaatsje Parys, lieflijk gelegen aan de bijna 1.500 kilometer lange rivier de Vaal in de provincie Vrijstaat. Parys is het ‘Lage Vuursche’ van de provincie met, vooral in de zomer, veel binnenlandse toeristen.
Op Bree Street, de belangrijkste straat van Parys, waan je je met een beetje fantasie in een klein toeristisch plaatsje in de Verenigde Staten. Een straat vol met horeca, winkels en Franse brocante vaak met een veranda voor de deur.
Hoewel ook het zware vrachtverkeer door de straat dendert is het er levendig en gezellig. Maar we zijn hier vooral voor een bezoek aan twee totaal verschillende kunstenaars.
De ‘Zuid-Afrikaanse Mondriaan’
Op bezoek bij Baba Tjeko in zijn atelier in Parys
Baba Tjeko en zijn vrouw Vangile ontvangen ons in zijn ruime atelier aan de rand van Parys en dichtbij township Tumahole waar hij grotendeels opgroeide bij zijn opa en oma.
Deze visual artist en designer is beroemd geworden met zijn geometrisch-abstracte werk dat zowel traditioneel als eigentijds is, met een prachtig kleurenpalet en briljant ontworpen vormen, onmiskenbaar met een ‘African Touch’. Met Mondriaan heeft hij de kenmerkende vernieuwingsdrang en verbeeldingskracht gemeen.
Zijn werk is geïnspireerd op de door de Basotho bevolking gemaakte muurschilderingen ook wel ‘Litema’ genoemd, een langzaamaan verdwijnende kunstvorm die vooral werd beoefend door vrouwen in Lesotho en Baba’s thuisprovincie Vrijstaat (Freestate).
Deze schilderingen zijn nog steeds te zien op veel kleine, witte stenen huizen en verfraaien de huizen.
Litema muurschilderingen als zijn belangrijkste inspiratiebron
Baba’s werk zit op het snijvlak van kunst en design en wellicht is hij om die reden gevraagd verschillende commerciële projecten te doen voor bijvoorbeeld Nespresso, Mini en Stella Artois.
De Queen of Fabrics en haar ‘lappies’
Alma Thomas met één van haar lappies in haar gallerie in Bree Street, Parys
In Bree Street bezoeken we Alma Thomas en haar man Joseph in haar gallery en winkel. Alma is in 1962 geboren in Rustenburg op het platteland in de provincie North West.
Na een studie aan de Fashion Academy in Johannesburg en een lange loopbaan in fashion is zij zo’n twintig jaar geleden begonnen met het maken van oversized fabrics, grote wandkleden die zij liefdevol ‘lappies’ in het Afrikaans noemt.
Zij communiceert meestal in het Engels maar midden in een gesprek ging zij over in het Afrikaans en verontschuldigde zij zich met de woorden “sorry Wim, ik heb mien Engels opgebruik”.
Alma heeft een speciale, handmatig door twee mensen te bedienen, machine ontwikkeld waarin het beeld, dat digitaal geprint is op papier, samen met zorgvuldig geselecteerde stof centimeter voor centimeter door een soort rollenbank gaat. Door het papier te verhitten wordt de inkt vochtig en zet over op het doek.
Zij creëert dromerige mystieke beelden in de computer waarvan zij hoopt dat je keer op keer wegdroomt en even ontsnapt uit de soms harde realiteit van alledag. Zij doet met haar imposante wandkleden haar bijnaam de ‘Queen of Fabrics’ meer dan eer aan.
Van wildlife tot ongerepte stranden
Safari in Addo
Wij vervolgen onze reis met een binnenlandse vlucht van Johannesburg naar Port Elizabeth met als eindbestemming Kaapstad. Maar eerst is het tijd voor een tussenstop in de buurt van Addo Elephant National Park en uiteraard een bezoek aan dit park. Het wildlife in Zuid-Afrika blijft indrukwekkend en boeiend, elke keer weer!
Via Port Elizabeth op weg naar onze volgende bestemming, het plaatsje Knysna aan de prachtige Garden Route aan de zuidoost kant van Zuid-Afrika. Een gebied met mooie (bad)plaatsen met vaak immense stranden, niet zoals op veel plekken in Europa volgebouwd met strandtenten maar nog ongerept leeg en schoon.
Bijzondere carrière-switch
James Stead creëert zijn stillevens in het tuinhuisje
In Knysna staat een ontmoeting op het programma met de erudiete kunstenaar James Stead (1966) die lange tijd leraar was op verschillende middelbare scholen in de vakken Engels, Psychologie, Tekenen/schilderen en Kunstgeschiedenis.
Hoewel hij het leraarsvak fantastisch vond nam hij zich voor om op z’n vijftigste met lesgeven te stoppen en zich te vestigen als vrij kunstenaar. In 2016 begon hij dan ook achter zijn huis in zijn zelfgebouwde tuinhuisje met het schilderen van met name superrealistische stillevens van fruit, groente en bloemen.
Als ondergrond gebruikt hij oude gevonden houten planken en afgedankte steigerdelen die een aannemer uit zijn woonplaats Knysna voor hem bewaart. Hij schildert de stillevens op 5 mm dik hardboard en vervolgens freest hij de vorm van het stilleven handmatig uit in de aan elkaar bevestigde planken waardoor de geschilderde vlakken en houten planken naadloos in elkaar overlopen.
Het contrast tussen de ruwe houten planken en de zeer realistische olieverfschilderijen maakt zijn werk onverwachts en vervreemdend. Hiermee geeft James het genre stillevens een nieuwe verrassende dimensie mee.
Keuzestress in Stellenbosch
Met Muratie terug in de tijd
B&B tussen de wijnranken net buiten Stellenbosch
We maken een tussenstop in het wijngebied van Stellenbosch en Franschhoek waar we iedere keer opnieuw verrast worden door de vele honderden wine estates die uitblinken met top wijnen maar ook met heerlijk eten en boeiende galleries.
Met keuzestress als gevolg maar het wine estate dat steevast in ons reisschema zit is Muratie, één van de oudste wine estates (1685) van Zuid-Afrika. Alsof de tijd is stil blijven staan, een absolute aanrader.
Contrast tussen arm en rijk
Openbaar zwembad aan de oceaan in Seepoint, Kaapstad
Geïmproviseerde autowasstraat in Athlone bij Kaapstad
Op een klein uur rijden ligt onze volgende bestemming: het mondaine en hippe Kaapstad. Maar net als in Johannesburg blijft ook hier het contrast tussen arm en rijk, tussen zwart en wit, confronterend groot.
Enerzijds met rijkere wijken zoals Seapoint, Clifton en Camps Bay en met de enorme mall en uitgaansgebied Victoria & Alfred Waterfront pal aan zee. En met indrukwekkende musea zoals het Zeitz MOCAA en Norval Foundation.
Anderzijds met uitgestrekte gebieden in de buurt van de luchthaven met een aaneenschakeling van townships als Nyanga, Philippi en Khayelitsha. Een gebied waarvan men niet precies weet hoeveel mensen er wonen maar schattingen variëren van een miljoen tot anderhalf miljoen inwoners.
Hier is de schaduwzijde van Zuid-Afrika voelbaar maar ook de veerkracht en doorzettingsvermogen van vele zwarte bewoners om zich aan deze uitzichtloosheid te ontworstelen.
Een goed voorbeeld daarvan is kunstenaar Boyce Magandela. Omdat het niet verstandig is om als buitenlandse bezoeker met een huurauto alleen de townships in te gaan haalde hij ons in zijn auto op bij ons hotel in Seapoint voor een bezoek aan zijn atelier.
Geen canvas maar dekens en vloerkleden als basis
Boyce Magandela terecht trots bij één van zijn vloerkleden
Boyce groeide op in armoede in township Langa, Cape Town. Hij studeerde Fine Arts en zijn doorbraak als zelfstandig kunstenaar kwam nadat hij finalist was in de Art Atelier Award Contest van de ABSA bank.
Als klein jongetje sliep hij samen met vier broers in één bed onder het type dekens waar hij nu met acrylverf bewoners uit zijn oude buurt op schildert, met de franjes er nog aan. Want ondanks die armoede staan de dekens voor hem symbool voor geborgenheid, warmte en veiligheid van het gezin.
Moeder als inspiratiebron
In zijn drang om grenzen te verleggen is Boyce begonnen met borduren met zijn moeder als inspiratiebron die in zijn jeugd altijd aan het borduren was. Van bewoners uit de townships kocht hij gebruikte vloerkleden onder één voorwaarde dat hij iemand van de familie op dit kleed zou mogen afbeelden.
Zoom je in dan lijkt het een abstracte wirwar van draden, zoom je uit dan zie je herkenbare mensen. En zo vereeuwigt hij met naald en draad een bewoner die wellicht duizenden voetstappen op zo’n vloerkleed heeft staan.
Met weemoed terug naar huis
Bovenstaande is een bloemlezing uit circa vijfentwintig inspirerende bezoeken aan vijfentwintig creatieve en veelzijdige kunstenaars. In het vliegtuig terug naar Amsterdam moesten wij denken aan de prachtige quote van Baba Tjeko die onze reis zo goed samenvat: ‘The Beauty of Art is able to unite us’
Zuid-Afrikaanse kunst kopen
Mocht u geinspireerd geraakt zijn na het lezen van dit stuk, bekijk dan ook de volledige collectie Zuid-Afrikaanse kunst van onze bijzondere Afrikaanse kunstenaars hieronder. Uiteraard bent u ook altijd welkom om de kunstwerken in het echt te komen te bekijken na het maken van een afspraak. Voor meer (contact)informatie bekijk ook ons profiel op Gallerease.
